De Rijn en de Donau markeerden ooit de noordelijke grensregio van het Romeinse Rijk. In het boek ‘De Limes als Legende’ spelen deze rivieren een belangrijke rol.
Hoogleraar Koen Ottenheym beschrijft de periode van 1450 tot 1720, toen de voormalige grenzen van de Limes verschoven naar het hart van een nieuwe wereld.
Vanaf deze periode wordt de antieke oudheid onderdeel van een politieke agenda waarin vorsten, adel, stadsbestuurders en anderen hun verleden graag relateerden aan fameuze Romeinse heersers.
Omdat daarbij vaak een stevig loopje met de waarheid werd genomen, ontstonden fabels en misverstanden.
Ottenheym geeft daarvan talloze voorbeelden. In het hoofdstuk ‘De Noordelijke Nederlanden: Bataven, vrienden en bondgenoten van de Romeinen’ roept hij in herinnering dat Julius Caesar in het midden van de eerste eeuw v.Chr. in het gebied dat later de Zuidelijke Nederlanden zou gaan heten, informatie moet hebben gekregen over de landen die nog verder noordelijk lagen.
Bataven-eiland
In een verslag gaf hij terloops een beschrijving van het ‘Eiland van de Bataven’: “De Maas vangt een deel van de Rijn op, dat later de Waal heet, en vormt zo het Bataven-eiland. Op hooguit tachtig mijl van de Oceaan splitst hij af van de Rijn.”
Oudheidkundigen uit de 15de en 16de eeuw meenden daaruit volgens Ottenheym te mogen afleiden dat Caesar toen tot aan de noordelijke stroom van de Rijn was doorgedrongen.
De auteur noemt dit een vergissing omdat het gebied bij de grote rivieren in het midden van het huidige Nederland pas een generatie later onder Romeins bewind kwam.
Nijmegen
Keizer Augustus stationeerde toen twee legioenen op de heuvels aan de Waal. Enkele jaren later werd naast het grote legerkamp een kleine stad gesticht, ‘Oppidum Batavorum’, het begin van het huidige Nijmegen.
Kastelen
Ottenheym belicht ook kastelen waarvan lange tijd ten onrechte is gedacht dat het ooit Romeinse forten aan de Limes waren geweest.
Zoals kasteel Batenburg aan de Maas en kasteel de Zwanenburg in Kleef aan de Rijn.
Over dat laatste bouwwerk concludeert de auteur dat het beeld van het vermeende Romeins verleden de inspiratiebron werd voor de verbouwingen van het kasteel, voor de nieuwe tuinaanleg en uiteindelijk ook voor een monumentaal graf in antieke trant.
Uiteindelijk bleek ook de stad Kleef geen Romeins verleden te hebben.
Leiden
Datzelfde was het geval met enkele Hollandse steden die zelfs onderling strijd leverden over hun oorsprong.
Sommige stadsbesturen gingen daarin zo ver dat zij hun geschiedenis terugvoerden tot de Romeinse tijd en die probeerden te verbinden met een castellum in de buurt van de Limes.
Als bekendste voorbeeld noemt Ottenheym de stad Leiden, die met het antieke ‘Ludunum Batavorum’ werd geïdentificeerd. Deze naam komt weliswaar voor in antieke bronnen, maar daarmee werd het fort ‘De Brittenburg’ voor de kust bij Katwijk bedoeld. Hier bevond zich overigens ooit ook de monding van de Rijn.
Niet dommer
In een artikel in het Historisch Nieuwsblad zegt Ottenheym zijn collega’s van weleer te respecteren: ‘een beetje gniffelen mag, schamper schateren niet. Ik heb de badinerende toon proberen te vermijden. De wetenschappers van vijf eeuwen geleden waren echt niet dommer dan wij.’
Waaraan de schrijver van het artikel toevoegt: ‘En trouwens, manipulatie van de geschiedenis voor het eigen gewin bestaat tot op de dag van vandaag.’
De Limes als Legende – Koen Ottenheym – Uitgeverij Boom –
ISBN 9789024475971